Các thầy dạy vua triều Nguyễn (kỳ 3): Mai Khắc Đôn - thầy vua Duy Tân

Hồ sơ - Phóng sự

Các thầy dạy vua triều Nguyễn (kỳ 3): Mai Khắc Đôn - thầy vua Duy Tân

(PLO) - Mai Khắc Đôn là một Nho sĩ, một vị quan có tinh thần yêu nước, thương dân và đặc biệt ngài là một trong những người thầy có ảnh hưởng khá sâu sắc đối với nhà vua yêu nước Duy Tân. Vua Duy Tân vừa là học trò vừa là con rể của cụ.
Kỳ 1: Phạm Phú Thứ thầy vua Tự Đức

Kỳ 2: Trần Văn Dư - thầy hai vua

Bản tin liên quan

Ảnh hưởng lớn với học trò 

Ảnh hưởng của một người thầy đối với học trò trong đời thường vốn đã quan trọng, huống hồ người học trò đó là vua của một nước. Những tư tưởng được truyền dạy sẽ được vua lĩnh hội và chuyển thành hành động, ảnh hưởng lớn đến vận mệnh một quốc gia.

Cụ Mai Khắc Đôn (1853 - 1930) là thầy dạy chữ Hán cho vua Duy Tân khi thực dân Pháp gài một người Pháp dạy nhà vua tiếng Pháp. Vua Duy Tân chịu ảnh hưởng sâu sắc tinh thần yêu nước sâu đậm của cụ, một lòng một dạ đặt niềm tin vào cụ. Hơn thế nữa, mối giao tình giữa hai người rất tốt, khiến nhà vua từ chối lấy con gái thượng thư Hồ Đắc Trung mà đòi lấy cho kỳ được con gái của thầy mình là bà Mai Thị Vàng. 

Cụ Mai Khắc Đôn (1853 - 1930) - Ảnh của nhà văn Nguyễn Đắc Xuân

Trên tạp chí Sông Hương, tác giả Trần Viết Điền viết: "Ngài đỗ đạt và làm quan trong hai đời vua Thành Thái, Duy Tân, mà cả hai vua đều chống thực dân Pháp và cùng bị thực dân lưu đày biệt xứ... Ngài Mai Khắc Đôn giữ vẹn chữ trung, nổi tiếng thân dân, làm quan thanh liêm, sống đời thanh bạch, tránh được sự o ép của thực dân Pháp, ắt ngài phải có một “minh triết”.

Trên báo Thanh Nghị số 84, 1944, học giả Hoàng Xuân Hãn đăng bài: “ĐOÀN TỬ QUANG”, trong đó có giới thiệu một bài ký chữ Hán, đồng tác giả là Khiếu Năng Tĩnh, Mai Khắc Đôn (Chánh, Phó chủ khảo kỳ thi hương ở Nghệ An, năm Canh Tý - 1900). Qua bài ký, có thể biết được tư tưởng của ngài Mai Khắc Đôn vào đầu thế kỷ 20.

Trong bài ký ngài viết: “Mấy khoa gần đây, chế nghệ các học trò ta cùng nước Tàu ngang nhau, mà còn tinh khiết hơn…” (tr. 7). Dẫu rằng ngài Mai Khắc Đôn cũng như ngài Khiếu Năng Tĩnh, được đào tạo ở cửa Khổng sân Trình, chưa thoát khỏi tư tưởng Nho giáo, nhưng vì làm công tác giáo dục thế hệ trẻ trong bối cảnh nước nhà bị thực dân Pháp o ép, lớp Nho sĩ yêu nước này đều rất tin tưởng lớp trẻ và các ngài tìm cách giáo dưỡng họ, đưa họ đến với tân thư, hàm chứa tư tưởng mới, không ngoài mục đích thoát khỏi gông cùm của ngoại bang. Minh chứng cho nhận định này là hàng loạt các vị cử nhân, tiến sĩ đỗ đạt trong những khoa thi hương, thi hội của thời vua Thành Thái đã sớm đến với tư tưởng duy tân. 

Lòng tận trung đối với nhà vua yêu nước Thành Thái và nhiệt huyết cụ Mai dốc vào đào tạo vua trẻ Duy Tân là một minh chứng cho tư tưởng ấy. Là nhà giáo, ngài Mai Khắc Đôn kiên tâm chính bền, tin tưởng vào lớp trẻ sẽ làm được việc lớn trong tương lai, là minh triết “an trinh cát” mà ngài rất tâm đắc suốt đời.

Vua Duy Tân, vừa là học trò vừa là con rể 


Vua Duy Tân (1900-1945) - Ảnh Nguyễn Tý chụp lại 

Cũng theo tác giả Trần Viết Điền: "Vua Duy Tân đã từ chối các thầy dạy chữ Hán gồm các thành viên trong Phủ phụ chính, do tòa Khâm sứ cử, chỉ chọn viên quan Tuần Vũ Quảng Trị Mai Khắc Đôn làm quan phụ đạo. Lý do nhà vua biết vị này rất thân dân. 

Sử chép sự kiện này không sai nhưng chưa đủ. Một vua bé, mới mười tuổi, chọn quan phụ đạo không thể không có ý kiến của Lưỡng Cung, một là Thái Hoàng Thái Hậu Từ Minh, hoàng hậu của vua Dục Đức, hai là Thái Hậu Nguyễn Thị Định mẹ của vua trẻ Duy Tân. Trong thời vua Thành Thái, ngài Mai Khắc Đôn từng giữ chức Tham Biện nội các sự vụ, Quang lộc tự thiếu khanh.

Chắc chắn lưỡng cung biết trình độ học vấn và chính kiến của vị quan thanh liêm Mai Khắc Đôn. Hai bà hoàng, xuất thân con nhà thường dân, một là mẹ và một là vợ của vua Thành Thái yêu nước, chống thực dân Pháp, ắt có gợi ý cho vua bé Duy Tân trong việc chọn thầy dạy. Tất nhiên còn có sự đồng tình của một số đại quan trong Phủ phụ chính, trong đó có thượng thư bộ Lễ Lê Trinh.

Lịch sử đã chép trong thời gian lưu đày của vua Duy Tân, ông tỏ rõ một con người chịu khó học hành, thấm nhuần triết lý “an trinh cát” mà sư phụ Mai Khắc Đôn đã dày công giáo dưỡng. 

Nuôi dạy con gái hiền ngoan, chung thủy

Cụ Mai Khắc Đôn có người con là bà Mai Thị Vàng được vua trẻ Duy Tân (kém bà Vàng một tuổi) chọn làm vợ. Quanh câu chuyện này cũng có nhiều thú vị.


Hoàng phi Mai Thị Vàng. Ảnh tư liệu

Trong cuốn "Triều đại nhà Nguyễn", Tôn Thất Bình dẫn lại tác giả Hoàng Trọng Thược về việc "Vua Duy Tân nạp phi", có đoạn: "...theo lệ cũ, nhà vua không lập hoàng hậu mà chỉ nạp phi. Người được vua tuyển chọn làm “Đệ nhất giai phi”, tức Hoàng quý phi là cô Mai Thị Vàng, trưởng nữ của ông Mai Khắc Đôn". 

Theo sách “Đại Nam chính biên liệt truyện”, vua Duy Tân nhìn thấy bà Vàng (lúc này 17 tuổi) cùng các em đang chơi ở cổng nhà, bèn hỏi thầy Đôn: 

-Có phải cô gái lớn kia là con của thầy không? 

- Dạ phải, thầy Đôn trả lời.

Vua cho lấy hình của bà Vàng về trình hai cung xem qua. Ngày 30-1-1916, lễ nạp phi được tổ chức trọng thể ở Bộ Lễ. Vua Duy Tân đã nói với thầy mình rằng: "Vì công ơn của thầy dạy tôi, nay tôi xin làm con rể của thầy để trả ơn".

Năm 1925, vua Duy Tân đang bị lưu đày qua Pháp, ngài muốn tạo điều kiện cho bà cải giá vì khi đó bà Vàng mới 27 tuổi, song bà kiên quyết thủ tiết: “Gìn vàng giữ ngọc cho hay/ Cho đành lòng kẻ chân mây cuối trời”.

Về sau, dù cựu hoàng Duy Tân lấy thêm vợ, bà Vàng vẫn ở vậy cho đến khi qua đời ở tuổi 75. “Đá dù nát, “vàng” không phai/Tử sinh vẫn giữ lấy lời tử sinh” (Phạm Khắc Hòe, Kể chuyện vua quan triều Nguyễn, NXB Thuận Hóa, 1995).

Ngoài các quan dạy vua Phạm Phú Thứ, Trần Văn Dư, Mai Khắc Đôn còn có những vị quan khác dạy vua. Nguyễn Dục dạy vua Dục Đức; Nguyễn Đăng Tuân, Nguyễn Hàm Ninh thầy vua Thiệu Trị; Nguyễn Duy Hiệu thầy vua Dục Đức, Đổng Khánh; Huỳnh Côn thầy vua Duy Tân; Nguyễn Nhuận dạy vua Hàm Nghi.

NGUYỄN TÝ - THUẬN KHANH

BÌNH LUẬN

BẠN CÓ THỂ QUAN TÂM